است از اينكه دعوت تو را اجابت كرديم ، هم با ايمان قلبى ، و هم با عمل بدنى ، چون كلمه « سمع » در لغت كنايه گرفته مىشود از قبول و اذعان به قلب و كلمه اطاعت استعمال مىشود در رام بودن در عمل ، پس با مجموع دو كلمه « سمع و طاعت » امر ايمان تمام و كامل مىگردد . و جمله * ( « سَمِعْنا وَأَطَعْنا » ) * از ناحيه بنده ، انجام دادن همه وظائفى است كه در برابر مقام ربوبيت و دعوت خدا دارد ، و اين وظائف و تكاليف همه آن حقى است كه خدا براى خود به عهده بندگان گذاشته ، كه در كلمه « عبادت » خلاصه مىشود ، هم چنان كه فرمود : « وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ ، وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ » . « 1 » و نيز فرمود : « ألَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ ، إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ، وَأَنِ اعْبُدُونِي » . « 2 » و خداى تعالى در برابر اين حقى كه براى خود قرار داده حقى هم براى بنده اش بر خود واجب ساخته ، و آن آمرزش است ، كه هيچ بنده اى در سعادت خود از آن بى نياز نيست ، از انبيا و رسولان بگير تا پائينتر ، و لذا به ايشان وعده داده كه در صورتى كه اطاعتش كنند ، و بندگيش نمايند ، ايشان را بيامرزد ، هم چنان كه در اولين حكمى كه براى آدم و فرزندانش تشريع كرد ، فرمود : « قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً ، فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ » « 3 » و اين نيست مگر همان آمرزش . و چون مؤمنين با گفتن * ( « سَمِعْنا وَأَطَعْنا » ) * بطور مطلق و بدون هيچ قيدى اعلان اطاعت داده ، در نتيجه حق مقام ربوبيت را ادا كردند ، لذا به دنبال آن ، حقى را كه خداوند متعال براى آنان بر خود واجب كرده بود ، مسئلت نموده و گفتند : * ( « غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ » ) * كلمه « مغفرت » و « غفران » به معناى پوشاندن است ، و برگشت مغفرت خداى تعالى به دفع عذاب است ، كه خود پوشاندن نواقص بنده در مرحله بندگى است ، نواقصى كه در قيامت كه بنده به سوى پروردگارش بر مىگردد فاش و هويدا مىشود .

--> ( 1 ) من جن و انس را نيافريدم مگر براى اينكه عبادتم كنند ، من از آنان نه رزقى مىخواهم و نه مىخواهم طعامى به من دهند . « سوره ذاريات آيه 57 » ( 2 ) آيا اى بنى آدم با شما عهد نكردم كه شيطان را نپرستيد كه او برايتان دشمنى آشكار است ؟ و اينكه تنها مرا بپرستيد ؟ . « سوره يس آيه 60 » ( 3 ) همگى از بهشت به زمين فرود آئيد ، پس اگر از ناحيه من هدايتى به سويتان آمد ، كه حتما هم خواهد آمد ، آن را پيروى كنيد ، كه هر كس پيروى كند نه ترسى برايشان هست و نه اندوهناك مىگردند . « سوره بقره آيه 38 »